MARPOL (International Convention for the Prevention of Pollution from Ships), uluslararası denizcilikte çevreyi korumaya yönelik en kapsamlı ve en katı sözleşmedir. İlk olarak 1973 yılında IMO (Uluslararası Denizcilik Örgütü) tarafından kabul edilmiş, 1978 Protokolü ile güçlendirilmiş ve MARPOL 73/78 olarak anılmaya başlanmıştır.

SOLAS denizdeki “insan hayatını” korumayı hedeflerken, MARPOL denizdeki “doğal yaşamı ve ekosistemi” korumayı hedefler. Gemilerin normal operasyonlarından veya olası kazalardan kaynaklanan kirliliği (petrol, kimyasal, çöp, kanalizasyon ve hava kirliliği) minimuma indirmek için kesin kurallar koyar.

MARPOL sözleşmesi, kirlilik türlerine göre 6 temel Ek’e (Annex) ayrılmıştır. Her gemi adamının ve işletmecinin ezbere bilmesi gereken bu ekler şunlardır:

Annex I: Petrol ile Deniz Kirliliğinin Önlenmesi Kuralları (Prevention of Pollution by Oil)

• Kapsamı: Gemilerden denize petrol ve petrol türevli atıkların (sintine suyu, slaç, slop, kirli balast) basılmasını kesin kurallara bağlar. Hem petrol tankerlerini hem de makine dairesi olan tüm ticari gemileri kapsar.
• Kritik Kurallar: Denizde petrol atığı basabilmek için geminin sahilden en az 50 deniz mili uzakta olması ve atık suyun içindeki petrol oranının 15 ppm (milyonda 15 partikül) seviyesini geçmemesi şarttır. Bu işlem mutlaka Yağlı Su Ayırıcısı (Oil Water Separator – OWS) üzerinden yapılmalıdır.
• Kayıt Zorunluluğu: Yapılan her işlem Petrol Kayıt Defteri’ne (Oil Record Book – ORB) işlenmek zorundadır. PSC denetimlerinde gemiyi en çok bağlatan (detention) sebeplerden biri bu defterdeki usulsüzlüklerdir.

Annex II: Dökme Zehirli Sıvı Maddelerle Kirliliğin Önlenmesi (Noxious Liquid Substances in Bulk)

• Kapsamı: Kimyasal tankerler tarafından dökme olarak taşınan zehirli ve tehlikeli sıvıların (asitler, kimyasal çözücüler vb.) denize dökülmesini kontrol eder.
• Kritik Kurallar: Zehirli maddeler tehlike derecesine göre X, Y, Z ve OS (Other Substances) olarak kategorilere ayrılır. “X” kategorisi en tehlikeli olanıdır ve denize basılması kesinlikle yasaktır. Tank yıkama sularının (slop) denize basılabilmesi için geminin en az 7 knot hızla ilerliyor olması, su derinliğinin en az 25 metre olması ve sahilden en az 12 mil uzakta bulunması gerekir.

Annex III: Ambalajlı Halde Taşınan Zararlı Maddelerle Kirliliğin Önlenmesi (Harmful Substances Carried by Sea in Packaged Form)

• Kapsamı: Konteyner, varil, tank konteyner veya paketler içinde taşınan zararlı maddelerin denize düşmesini veya sızmasını önlemeye yönelik kurallardır. (IMDG Code ile doğrudan bağlantılıdır).
• Kritik Kurallar: Bu yüklerin üzerinde dayanıklı ve açıkça görülebilen “Marine Pollutant” (Deniz Kirletici) etiketlerinin bulunması zorunludur. Ambalajlar, denizde en az 3 ay kalsa bile silinmeyecek ve çözülmeyecek şekilde işaretlenmelidir.

Annex IV: Gemilerden Çıkan Pis Sularla Kirliliğin Önlenmesi (Sewage from Ships)

• Kapsamı: Gemideki tuvalet, revir ve hayvan taşıma alanlarından kaynaklanan “siyah su” (kanalizasyon / sewage) atıklarının denize basılma kurallarını belirler.
• Kritik Kurallar: Gemide onaylı bir Pis Su Arıtma Sistemi (Sewage Treatment Plant) varsa ve sistem çalışıyorsa sahil mesafesi aranmaksızın arıtılmış su denize basılabilir. Ancak sistem yoksa veya atık parçalanıp dezenfekte edilmişse karadan en az 3 mil açıldıktan sonra; hiçbir işlem görmemiş ham pis su ise karadan en az 12 mil açıkta ve gemi en az 4 knot hızla ilerlerken basılabilir.

Annex V: Gemilerden Çıkan Çöplerle Kirliliğin Önlenmesi (Garbage from Ships)

• Kapsamı: Gemide oluşan yemek artıkları, plastikler, halatlar, küller ve operasyonel çöplerin atılma kurallarını kapsar.
• Kritik Kurallar: Plastik maddelerin denize atılması dünyanın her yerinde ve her şartta KESİNLİKLE YASAKTIR. Yemek artıkları ise Özel Alanlar (Special Areas) dışında karadan en az 12 mil uzakta (eğer parçalayıcıdan geçip 25 mm’den küçük hale getirildiyse 3 mil uzakta) denize atılabilir.
• Kayıt Zorunluluğu: Tüm çöp atım işlemleri ve limana verilen çöpler Çöp Kayıt Defteri’ne (Garbage Record Book – GRB) işlenmek zorundadır.

Annex VI: Gemilerden Kaynaklanan Hava Kirliliğinin Önlenmesi (Air Pollution from Ships)

• Kapsamı: Gemilerin bacalarından çıkan zararlı gazların (Kükürt Oksit – SOx, Azot Oksit – NOx), Ozon Tabakasını İncelten Maddelerin (ODS) ve sera gazı emisyonlarının (CO2) sınırlandırılmasıdır.
• Kritik Kurallar: IMO 2020 kuralı gereği, gemi yakıtlarındaki kükürt (sülfür) oranı tüm dünyada maksimum %0.50 m/m ile sınırlandırılmıştır. ECA (Emisyon Kontrol Alanları) olarak belirlenen hassas bölgelerde (örneğin Baltık Denizi) bu sınır %0.10 m/m‘dir. Ayrıca gemilerin enerji verimliliğini artırmak için EEXI ve CII (Karbon Yoğunluğu Göstergesi) kuralları bu ekin en güncel yaptırımlarıdır.