COLREG (Denizde Çatışmayı Önleme Kuralları) Tam Rehberi: Denizciliğin Anayasası
Karada trafik polisleri, şerit çizgileri ve trafik lambaları vardır. Ancak okyanusun ortasında, zifiri karanlıkta veya göz gözü görmeyen bir siste, devasa çelik kütlelerinin birbirine çarpmamasını sağlayan tek bir unsur vardır: COLREG (Uluslararası Denizde Çatışmayı Önleme Kuralları – 1972).
COLREG bir tavsiye kararı değil, uluslararası bir kanundur. Vardiya tutan bir zabit (OOW – Officer of the Watch), bu kuralları sadece ezberlememeli, aynı zamanda köprüüstünde saniyeler içinde karar verecek kadar refleks haline getirmelidir. Toplam 6 ana bölümden (A, B, C, D, E, F) ve 41 kuraldan oluşan bu devasa anayasanın tüm detaylarını, kural numaraları ve mesleki mantıklarıyla birlikte aşağıda inceliyoruz.
BÖLÜM A: Genel Hükümler (Kural 1 – 3)
Bu bölüm, kuralların kimleri kapsadığını ve denizcilik terminolojisindeki hayati kavramların kanuni sınırlarını çizer.
- Kural 1 (Uygulama Alanı): COLREG, açık denizlerde ve açık denizlerle bağlantılı olan, seyrüsefere elverişli tüm sularda istisnasız uygulanır. Hiçbir gemi (askeri gemiler dahil) bu kurallardan bağımsız hareket edemez.
- Kural 2 (Sorumluluk – Denizciliğin Altın Kuralı): Bu kural, denizcilik hukukunun belkemiğidir. Kaptanlara ve donatanlara şunu söyler: “Ben kurallara uydum ama karşıdaki çarptı” mazereti denizde geçerli değildir. Eğer çatışma (çarpışma) kaçınılmaz hale gelmişse, kaptan gerekirse COLREG kurallarının dışına çıkarak gemisini kurtarmakla yükümlüdür. Kör körüne kurala uymak, kazayı meşrulaştırmaz.
- Kural 3 (Genel Tanımlar): Karşılaştığınız tekneyi doğru sınıflandırmanızı sağlar.
- Kuvvetle Yürütülen Gemi: Makine gücüyle ilerleyen her teknedir.
- NUC (Kumanda Altında Olmayan Gemi): Makine veya dümen arızası gibi olağanüstü bir durum sebebiyle manevra yapamayan ve rotasından çıkamayan gemidir.
- RAM (Manevrası Kısıtlı Gemi): İşi gereği (tarama, denizaltı kablosu döşeme, denizde ikmal) rotasından ayrılamayan gemidir.
- Seyir Halinde (Underway): Demirde olmayan, karaya bağlı olmayan veya karaya oturmamış her gemi “seyir halinde” kabul edilir (Suda tamamen duruyor ve sürükleniyor olsa bile).
BÖLÜM B: Manevra ve Seyir Kuralları (Kural 4 – 19)
COLREG’in kalbidir. Gemilerin birbirleriyle karşılaştıklarında nasıl hareket edeceklerini, kimin kime yol vereceğini belirler. Üç ayrı kısma ayrılır.
Kısım I: Her Türlü Görüş Şartlarında Davranış (Kural 4 – 10)
Hava ister günlük güneşlik, ister zifiri karanlık olsun uygulanması gereken mecburi kurallardır.
- Kural 5 (Gözcülük): Seyrin en temel kuralıdır. Her gemi, içinde bulunduğu şartlara uygun olarak hem gözle, hem kulakla, hem de radar/AIS gibi elindeki tüm teknolojik imkanlarla aralıksız gözcülük yapmak zorundadır. Sadece radara bakıp camdan dışarı bakmamak veya sadece dışarı bakıp radarı kurmamak suçtur.
- Kural 6 (Emniyetli Hız): Gemi her zaman, ani bir tehlike anında emniyetli bir mesafede durabilecek “uygun bir hızda” gitmelidir. Emniyetli hız belirlenirken; görüş mesafesi, trafik yoğunluğu, geminin durma mesafesi ve radarın kısıtlamaları (deniz durumu vb.) dikkate alınır.
- Kural 7 (Çatışma Riskini Saptama): Yaklaşan bir geminin sizinle çarpışıp çarpışmayacağını anlamanın en net yolu kerteriz (açı) almaktır. Eğer yaklaşan geminin pusula kerterizi belirgin bir şekilde değişmiyorsa ve mesafe azalıyorsa, çatışma riski kesinlikle vardır.
- Kural 8 (Çatışmadan Kaçınma Hareketi): Yapılacak bir rota veya hız değişikliği, karşı geminin (veya radarının) açıkça fark edebileceği kadar büyük ve zamanında olmalıdır. Ufak ufak (2-3 derecelik) rota değişimleri karşı tarafı şüpheye düşürür; dönüşler net (örneğin 20-30 derece) olmalıdır.
- Kural 9 (Dar Kanallar): Dar bir kanal veya boğazda seyreden bir gemi, kanalın kendi sancak (sağ) tarafına mümkün olduğunca yakın seyretmelidir. Boyu 20 metreden kısa tekneler ve balıkçılar, dar kanalda seyreden büyük gemilerin geçişini engelleyemez.
- Kural 10 (Trafik Ayrım Düzenleri – TSS): İstanbul Boğazı, Manş Denizi gibi yoğun bölgelerdeki “deniz otobanlarıdır”. Gemiler belirlenen şeritte, trafik akış yönünde seyretmelidir. Eğer şeridi karşıdan karşıya geçmek zorundalarsa, trafik akış yönüne mümkün olan en yakın dik açıyla (90 derece) geçmelidirler (Böylece diğer gemilere tam bordalarını göstererek niyetlerini belli ederler ve şeritte en kısa sürede kalırlar).
Kısım II: Birbirini Gören Gemilerin Davranışları (Kural 11 – 18)
Bu kurallar, sis olmayan, gemilerin birbirini gözle (veya radarla net olarak) görebildiği durumlarda geçerlidir.
- Kural 13 (Yetişme – Overtaking): Bir gemiye, onun pupasının (kıçının) 22.5 derece gerisinden (toplam 135 derecelik pupa açısından) yaklaşan gemi “yetişen” gemidir. Kural çok nettir: Yetişen gemi, yetişilen geminin yolundan çıkmak zorundadır.
- Kural 14 (Pruva Pruvaya Geliş – Head on): İki kuvvetle yürütülen gemi tam karşı karşıya geliyorsa, çatışmayı önlemek için her ikisi de rotasını SANCAĞA (sağa) alacak ve birbirlerini iskelelerinden (sollarından) geçeceklerdir.
- Kural 15 (Aykırı Geçiş – Crossing): İki geminin rotası “X” şeklinde kesişiyorsa, diğer gemiyi kendi sancak (sağ) tarafında gören gemi yol veren gemi (Give-way vessel) konumundadır. Yol veren gemi, mümkünse diğer geminin pruvasından (önünden) geçmekten kaçınmalı, rotasını sancağa alarak onun kıçından dönmelidir.
- Kural 16 ve 17 (Yol Veren ve Yol Verilen Geminin Sorumlulukları):
- Yol veren gemi (Kural 16): Manevrasını erken ve belirgin yapmalıdır.
- Yol verilen gemi / Stand-on vessel (Kural 17): İlk aşamada rotasını ve hızını korumak zorundadır. Ancak karşıdaki gemi üzerine gelmeye devam ediyorsa ve kazaya ramak kalmışsa, kendi manevrasını yaparak gemisini kurtarmalıdır (Fakat mecbur kalmadıkça iskeleye/sola dönmemelidir).
- Kural 18 (Gemiler Arası Hiyerarşi): Denizde kimin kime yol vereceği “üstünlük” sırasına göre belirlenir. Normal bir yük/yolcu gemisi, sırasıyla şu gemilerin yolundan çıkmak zorundadır:
- NUC (Kumanda Altında Olmayan Gemi)
- RAM (Manevrası Kısıtlı Gemi)
- CBD (Su Çekimi Nedeniyle Kısıtlı Gemi)
- Balıkçı Gemileri
- Yelkenli Gemiler
Kısım III: Kısıtlı Görüşte Davranış (Kural 19)
Gemilerin sis, kar veya şiddetli yağmur sebebiyle birbirlerini göremediği anlarda hayat kurtaran kuraldır.
- Bu şartlarda seyreden her gemi, makinelerini derhal manevra yapmaya hazır halde bulundurmalıdır.
- Radarda sadece önünüzde (pruvanızda) bir gemi tespit ederseniz ve çatışma riski varsa manevra yapmalısınız. Ancak kural der ki: Kemere doğrultusunun (geminin orta çizgisinin) ilerisinde bulunan bir gemi için rotayı İSKELEYE (sola) almaktan kaçının.
BÖLÜM C: Fenerler ve Şekiller (Kural 20 – 31)
Gemilerin gece karanlığında niyetlerini ve durumlarını fenerlerle, gündüzleri ise direğe çektikleri siyah şekillerle anlattıkları donanım bölümüdür.
- Fener Açıları (Kural 21): Silyon Feneri (Beyaz, ön) 225 derece, Sancak Borda (Yeşil, sağ) 112.5 derece, İskele Borda (Kırmızı, sol) 112.5 derece, Pupa Feneri (Beyaz, arka) 135 derecedir.
- Gemi Tipleri (Kural 23-31): Gece ufukta gördüğümüz fener kombinasyonları geminin kimliğini ele verir:
- 50m’den uzun motorlu gemi: Önde bir, arkada daha yüksekte bir silyon (2 beyaz), borda ve pupa fenerleri.
- Yedek Çeken (Römorkör): Yedek boyu 200m’den kısaysa üst üste 2 beyaz, 200m’den uzunsa 3 beyaz silyon feneri. (Gündüz 200m’yi aşarsa elmas şekli çekerler).
- Balıkçılar: Trol çekenler Yeşil-Beyaz, ağ atanlar Kırmızı-Beyaz (Gündüz iki kum saati koni).
- NUC (Kumanda Altında Olmayan): Arızalı gemi 2 Kırmızı fener yakar (Gündüz 2 siyah küre). Suda duruyorsa borda fenerlerini kapatır.
- RAM (Manevrası Kısıtlı): Kırmızı-Beyaz-Kırmızı fener yakar (Gündüz Küre-Eşkenar Dörtgen-Küre).
- CBD (Draftı Kısıtlı): 3 Kırmızı fener yakar (Gündüz silindir).
- Karaya Oturmuş: 2 Kırmızı + Demir fenerleri (Gündüz 3 siyah küre).
BÖLÜM D: Ses ve Işık İşaretleri (Kural 32 – 37)
Gemi düdüklerinin (whistle), kampana (bell) ve gongların kullanıldığı, “gemilerin konuşma” bölümüdür.
- Kural 34 (Manevra ve Uyarı İşaretleri): Birbirini gören gemiler niyetlerini düdükle belirtir.
- 1 Kısa Düdük: Rotamı sancağa değiştiriyorum.
- 2 Kısa Düdük: Rotamı iskeleye değiştiriyorum.
- 3 Kısa Düdük: Makinelerimi tornistan (geri) çalıştırıyorum.
- 5 veya Daha Fazla Kısa Düdük: Tehlike ve Uyarı işaretidir. “Niyetini anlamadım, çarpışacağız, derhal uyan!” anlamına gelir.
- Kural 35 (Kısıtlı Görüşte Ses İşaretleri): Sisin içinde birbirini göremeyen gemiler konumlarını belli etmek zorundadır.
- İlerleyen motorlu gemi: En fazla 2 dakikada bir 1 Uzun Düdük çalar.
- Suda duran (üzerinde yol olmayan) motorlu gemi: En fazla 2 dakikada bir 2 Uzun Düdük çalar.
- NUC, RAM, CBD, Balıkçı, Yelkenli veya Yedek Çeken gemiler: En fazla 2 dakikada bir 1 Uzun, 2 Kısa Düdük çalarlar.
- Kural 37 (Tehlike İşaretleri): Geminin ciddi bir tehlikede olduğunu (batma, yangın, korsan vb.) ve acil yardım istediğini belirten işaretlerdir (Sürekli çalan düdük, kırmızı paraşüt fişeği, yanan varil, EPIRB sinyali, SOS mors kodu vb.).
BÖLÜM E ve F: Muafiyetler ve Doğrulama (Kural 38 – 41)
- Kural 38 (Muafiyetler): COLREG kuralları güncellenmeden önce (örneğin 1972 öncesi) inşa edilmiş gemilerin, yeni fener mesafeleri veya ses aletleri standartlarına uyum sağlayabilmesi için onlara tanınan geçiş sürelerini ve donanım muafiyetlerini düzenler.
- Kural 39, 40, 41 (Uyum Doğrulaması – IMSAS): Tıpkı SOLAS’ta olduğu gibi, IMO’nun üye bayrak devletlerini (ülkeleri) bu kuralları kendi filolarında ne kadar doğru uyguladıkları konusunda denetleme (Audit) prosedürlerini ve yetkilerini içeren idari kurallardır.